Esham usulü, Osmanlı Devleti zamanında görülen bir iç borçlanma çeşididir. Devletin ekonomik yapısında meydana gelen bozulmalar nedeniyle oluşan para ihtiyacını gidermek için III. Mustafa zamanında çıkarılmış ve I.Abdülhamit döneminde uygulanmaya başlamıştır. Esham kelimesi, pay ve hisse gibi anlamlara gelmektedir.
Esham uygulamasında mukataalar emanet yolu ile devlet tarafından işletilmiş, elde edilen yıllık kar paylara ayrı- lıp peşin bedelle satılırken, geri kalan kısım (mal) devlet tarafından asker ve diğer görevlilerin maaşları ve bazı devlet kuruluşlarının giderlerinin karşılanmasına harcanmıştır.
Bu yöntemde devlet belirli bir gelir kaynağını paylara ayırarak bunları satışa sunar. Satılan her hisse, sahibine belirli bir süre için bu gelirden pay alma hakkı tanır. Böylece devlet nakit ihtiyacını karşılamak için hisse senetleri satarak gelir elde ederken yatırımcıların da düzenli bir gelir kapısı bulmuş olurlar.
İç borçlanma
ilk olarak 1788 yılında Cezayirli Hasan Paşa'dan 600.000 kuruşluk borç alınmış, arkasından sarraflardan ve zenginlerden borç istenmiştir. 1840 yılında, Galata bankerlerinden Alleon ve Baltacı'nın kurdukları İstanbul (Dersaadet) Bankası'ndan yapıldığına dair bilgiler mevcuttur.
Devletin 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın maliyetini azaltmak, bu devle- te ödenecek tazminatı temin etmek ve malî krizden çıkmak için aldığı malî ted- birlerden biri de 1775 tarihinde "esham" uygulamasına gidilerek yapılan iç borç- lanmadır. Eshamin kelime manası "Pay, Hisse" dir.
Çivizade'nin diğer katılıklarından da rahatsız olan Kanuni onu azletti, 1542'de Ebussuud Efendi'yi şeyhülislam yaptı. Ebussud Efendi yüzde 12'yi geçmemek kaydıyla para vakıflarının faizle “muamele” yapmasını onayladı.
1768 yılında rusya ile yeni bir savaşa giren osmanlı devleti'nde mali krizin boyutları giderek büyüyordu. işte bu nedenle devlet, krizi aşabilmek amacıyla, bir iç borçlanma aracı olarak “esham sistemi”ne başvurmuştur. ilk defa 1775 yılında uygulamaya konulan bu sistem 1860'lı yıllara kadar devam etmiştir.
Esham kelimesi “pay, hisse” anlamındaki sehmin çoğuludur. Osmanlı hukukunda miras ve vakıfla ilgili metinlerde bu anlamı ile kullanılır. Bir maliye terimi olarak ilk defa, 1775 yılında uygulamaya konularak 1860'lı yıllara kadar mahiyetini değiştirmeden devam eden belirli bir iç borçlanma sistemini ifade eder.
Malikane, iltizamların ömür boyu yani kayd-ı hayat şartı ile verilmesidir. Bu sisteme 1695 yılında yayınlanan ferman ile geçilmiştir.
Türkiye, ilk kez 1958'de dış borç alabilmek amacıyla IMF tarafından hazırlanan bir programı yürürlüğe koymak zorunda kalmıştır. Bu vesile ile IMF ile Türkiye arasındaki ilk stand-by anlaşması da 1 Ocak 1961 yılında yapılmıştır.
