Sayısız yanlı yazar-araştırmacı bâtınî bir örgüt olan Ahiliği, Anadolu Aleviliğini yaratan insanlarla aynı kökenden gelenlerin kent koşullarında yarattığı bu örgütü, bu örgütün insanlarını, Sünni anlayışın daracık, karanlık dünyasına çekmek için ellerinden geleni yapıyorlar.
Horasan'ın Hoy kasabasında doğan Ahî Evran, uzun bir yolculuğun ardından Horasan'dan geldiği Anadolu'da seyyid Hacı Bektaş Velî'nin Alevî-Bektâşî, tasavvufî Türkmen tarikatına bağlanmış, kendi adıyla adlanan Ahîlik Teşkilât'ın kurucusu olmuştur.
Ahiliğin menşeî ve dinî yapısı
Dr. Köprülü'ye göre Ahi birliklerinin ideolojik yapısını oluşturan ögelerden birisi Bâtınîliktir ve Ahilik teşkilatı Bektaşi İslâmî bir yapı barındırmaktadır. Ayrıca seyyah İbn-i Batuta'nın ifadesine göre Ahi zaviyeleri Bektaşi dergahına mensuptur.
Ahilik Teşkilatı 13. yüzyılda Ahi Evran tarafından kurulmuştur. Bir esnaf ve sanatkâr örgütü olan Ahilik Teşkilatı XX. yüzyıla kadar Anadolu'da mesleki ve kültürel faaliyetler yapmıştır.
Ahîlik, Anadolu Selçukluları devrinde doğup gelişmiş, özellikle Osmanlı Devle- ti'nin kuruluş ve gelişme devrinde çok etkin olmuş bir tarîkattır. Daha çok esnaflar arasında yayılan bu tarîkatın müntesipleri arasında çiftçi, asker, ulema ve ümera da olmuştur.
Her ne kadar bazıları gizlemeye çalışsa da Yunus Emre bir Alevidir. Sanatıyla, düşüncesiyle kendinden sonraki kuşakları etkileyecek kadar büyük bir kişilik Yunus Emre, bu kişiliğe giden yolda ilk dersi büyük Alevi önderi Hacı Bektaşı Veli'den almıştır.
Anadolu Ahilik teşkilatının kurucusu ve piri, âlim ve büyük veli olan Ahi Evren'in asıl adı Şeyh Nasreddin Mahmud el-Hoyî'dir. Herkesin korktuğu bir yılanın onu görünce uysallaşması sonucunda kendisine Evran lakabı verilmiştir.
Özet: Ahilik Anadolu'da 13. yy'da kurulmuş olan esnaf ve sanatkârlar birliğidir. Ayrıca Ahiler yaptıkları zaviyelerde tüccar ve esnafın ahlaki terbiyesiyle uğraştılar. Ahiler Anadolu sosyal hayatındaki bu hizmetiyle beraber, ihtiyaç durumunda gazalara ve memleket savunmasına da katıldılar.
Anadolu'da sosyal, dinî ve iktisadî bakımdan toplumun önemli bir kesimini etkileyen ve özellikle esnaf zümresinin şekillenmesini ve örgütlenmesini sağlayan kurumdur. Ahîlik kelimesinin kökü, Arapça kardeş manasındaki “ahî” kelimesidir.
Ahi Birlikleri ve Lonca Teşkilatı arasındaki farkı şu şekilde belirtmek gerekir; Ahilik sadece Müslüman kişilerin oluşturmuş olduğu bir yapıyı barındırır iken; Loncalar, Müslüman ve Gayr-i Müslimlerin de aynı birlik çatısı altında toplanmasını sağlamıştır.
Ahilik, ortaçağ Anadolu'sunun toplumsal ve kültürel dokusuna yön vermiş kurumlardan biridir. Kökeni daha çok fütüvvet anlayışına dayalı tasavvufi ve ahlakî geleneklerdir. Ahilik teşkilatı, yüksek ahlaka mensup kişilerin toplandığı bir yer olarak kabul edilmiştir.
Şüphesiz ki, Anadolu Ahiliğinin kurucusu Ahi Evran'dır.
