Hakkın senetsiz olarak öne sürülemediği ve mutlaka bir senede bağlı olduğu menkul unsurlara kıymetli evrak denilmektedir. Tahvil, çek, poliçe ve bono; kıymetli evrak türleri arasında yer almaktadır. Tedavül ve güvenlik sağlayan kıymetli evrakların devri, senetsiz mümkün olmamaktadır.
Kıymetli evrak, TTK m. 645'de şu şekilde tanımlanmıştır: “Kıymetli evrak öyle senetlerdir ki bunların içerdiği hak senetten ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez”. Kanuni tanımdan yola çıkarak kıymetli evrakın özelliklerini şu şekilde sayabiliriz: a) Kıymetli evrak bir senettir.
Kıymetli evrak, oluşumuna yol açan hukuki olaydan veya temel ilişkiden bağımsız ve soyut bir nitelik taşır. Senedin içerdiği belirli hak ile onun meydana gelmesine neden olan hukuki işlem veya ilişki arasında bir bağlantı bulunmamaktadır. Bono, poliçe ve çek, soyut kıymetli evraklar arasında yer almaktadır.
Adi senetlerde alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi, borcun sona ermesine ve dolayısıyla senedin geçersiz hale gelmesine neden olur (TBK m. 135/1). Kıymetli evrakta ise alacaklı ve borçlu sıfatlarının aynı kişide birleşmesi, borcu sona erdirmez ve dolayısıyla senedin geçerliliğine zarar vermez.
Tapu senedi kıymetli evrak değildir.
Uygulamada en sık görülen kıymetli evrak türü bono ve çektir. Bono ve çek, poliçe gibi kambiyo senetleridir. Yani kıymetli evrak içindeki bir grup senedin ortak adı kambiyo senedidir. Bundan başka menkul kıymetler de kıymetli evraktır.
Yukarıda izah ettiğimiz üzere kambiyo senetleri resmî belge hükmündeki belgeler olarak sayılmıştır. Bu belgeleri sahte olarak düzenlemek, değiştirmek ve kullanmak resmî belgede sahtecilik suçunu oluşturur.
Kıymetli evrakın kaybı, çalınması, okunamaz şekilde yıpranması, yırtılması vb. gibi durumlarda, senedin kıymetli evrak niteliği ve dolayısıyla bunda doğmuş olan hak da sona ermezse de, ileri sürülmesi olanaksız olur. Nitekim hak ile senet özdeşleşmiştir.
Kıymetli evrak, bir veya daha fazla hak içerir. Bu hakkın özel hukuka ilişkin olması, ekonomik bir değeri olması, parayla ölçülebilir olması ve devredilebilir olması gerekmektedir. Bu hak, bir alacak hakkı olabileceği gibi, ortaklık hakkı, mülkiyet hakkı veya rehin hakkı gibi farklı türlerde olabilir.
Kıymetli Evrak Türleri:
Poliçe, çek, bono, tahvil. Anonim ve paylı komandit şirketlerde pay senetleri ve ilmühaberler. Makbuz senedi, varant, konşimento, ipotekli borç senedi, irat senedi, rehinli tahvilat.
