Esastan TDK sözlük anlamı şu şekildedir: zarf Aslına dayalı olarak.
Ceza yargılamasında mahkemenin cumhuriyet savcısından görüşünü almasına ise esas hakkında mütalaa denir.
“Esastan Red” veya “Düzelterek Esastan Red” (Düzelterek Onama) Kararları İstinaf başvurusunun dosya üzerinden esastan reddi halinde, yerel mahkeme kararının yerinde olduğu, hükümde herhangi bir hukuka aykırılık olmadığı bölge adliye mahkemesi tarafından tespit edilmiş olur.
Bir yapının ya da oluşumun temelini oluşturan yapılardan her birine esas denir. Dilimize Arapçadan geçmiş olan esas kelimesi, isim tamlamalarında kullanıldığında doğru ve hakikat anlamına gelir. Örneğin meselenin esası, meselenin doğrusu demektir.
Esas ise dâvânın özü ve muhtevası anlamındadır. “Adlî Yargılama Hukuku'nun nerede ise yüzde doksanı “Usûl” ile ilgilidir. Yani, soruşturma ve kovuşturmak makamlarının yapacağı işlemlerle ilgilidir. Bunlar da delil toplamak, ifade almak, şahit dinlemek, bilirkişi raporları ve savunma hakkı ile ilgili hususlardır.
Yargıtay Ceza Genel Kurulu Tarafından İtirazın İncelenmesi
Süresinde ve itiraz edilebilir olduğu saptanırsa karar esastan incelenir. İtiraz yerinde bulunmazsa esastan ret kararı verilir; yerinde görürlerse karar yerine geçecek ve itiraz doğrultusunda, kurulun gördüğü nedenle karar verilir.
Esastan inceleme, istinaf başvurusu gerekçeleri ve CMK m.289'daki kesin hukuka aykırılık halleri dikkate alınarak ceza davası hakkında istinaf mahkemesinin bir karar vermesi anlamına gelmektedir.
Bölge adliye mahkemesince başvurunun esastan reddine karar verilmesi veya Yargıtay'ca hükmün onanması hâlinde alacaklının istemi üzerine başkaca işleme gerek kalmaksızın teminata konu olan para alacaklıya ödenir. Mal ve haklar ise, malın türüne göre icra dairesince paraya çevrilir.
Esastan Red: Esastan red ise, mahkemenin davanın içeriğini, yani esasını inceledikten sonra, davanın hukuki dayanaktan yoksun olduğuna karar verdiği durumlarda kullanılır. Yani, mahkeme dava konusunu tam anlamıyla ele alır ve hüküm verir. Esastan red, davanın hukuka aykırı veya yetersiz bulunması halinde verilir.
Bozma kararı, mahkemenin vermiş olduğu hükmü bozarak ilk derece mahkemesine veya istinaf mahkemesine dosyayı yeniden göndermektedir. Bozma kararı verilmesi halinde mahkemenin vermiş olduğu hüküm kesinleşmeyecektir, karar üzerinde henüz kesinleşmiş bir hüküm kurulmamış demektir.
