Gerçek anlam, temel anlam ile yan anlamların bileşkesidir. Bir sözcüğün mecaz olmayan tüm anlamlarını kapsar. Örneğin tatlı sözcüğü Türkçede "şekerli" anlamına gelen bir sıfattır ve bu anlam sözcüğün temel, yani birinci anlamıdır.
Gerçek anlam, bir kelimenin aklımıza ilk gelen anlamıdır. Kelimelerin, sözlükte yer alan ilk anlamları da gerçek anlamlarıdır. Bu yüzden gerçek anlama, sözlük anlamı da denir.
Bir kelime gerçek anlamından tam manasıyla kopamamışsa yan anlamlı olarak değerlendirilirken; gerçek anlamında tamamen kopmuş olan sözcükler ise mecaz anlamlı olarak değerlendirilmektedir. Örneğin; “Dün akşam ateşim yükseldi.” cümlesindeki ateş kelimesi gerçek anlamından çok fazla uzaklaşmadığı için yan anlamlıdır.
Gerçek anlam, doğru ve etkili bir şekilde kullanıldığında, anlaşılırlığı artırır ve yanlış anlaşılmaların önüne geçer. Gerçek anlam, yazılı ve sözlü iletişimde kullanılır. Sözcüklerin gerçek anlamları, dilin doğru ve etkili bir şekilde kullanılmasını sağlar.
Sözcüklerin birincil anlamı ve varsa bu anlamla ilişkili olan diğer anlamları gerçek anlam olarak adlandırılır. Örnek: Batık geminin enkazına ulaşıldı. Bilim, sanat, spor ya da herhangi bir meslek dalıyla ilgili özel bir kavramı, varlığı karşılayan sözcükler terim anlamlıdır.
Bir sözcüğün mecaz olmayan tüm anlamlarını kapsar. Örneğin tatlı sözcüğü Türkçede "şekerli" anlamına gelen bir sıfattır ve bu anlam sözcüğün temel, yani birinci anlamıdır. Bu anlamdan "tatlı yiyecek" anlamında "tatlı" ismi türemiştir ve sözcüğün yan anlamlarından birini oluşturmuştur.
Temel anlam; bir kelimenin ortaya çıkış nedeni olan, akılda uyandırdığı ilk anlamdır. Bu anlamdan türeyen ve yakın ilişkili olan yeni anlamlara ise yan anlam denir. Temel ve yan anlamlar birlikte "gerçek anlamları" meydana getirirler.
Herhangi bir sözcüğün kendi anlamından bütünüyle uzaklaştığı ve yeni anlam kazandığı yapı mecaz anlam olarak ifade edilir. Diğer bir ifadeyle kelimenin gerçek anlamı dışında başka bir kelimenin yerine kullanılması olarak anlatmak mümkün.
Türkçede kelimeler birden fazla anlam taşıyabilir. Gerçek anlamları dışında yeni anlamı ile kullanılan kelimelere mecaz denilir. Mecaz anlamlı kelimeler çoğunlukla atasözleri ve deyimlerde de kullanılmaktadır. Mecaz genellikle şiirlere estetik anlam kazandırması ile bilinir.
MECAZ ANLAM (DEĞİŞMECE): *Sözcüğün, gerçek anlamının dışında kazandığı yeni anlama “mecaz anlam” denir. *Mecaz anlamda, soyut olanı somut sözcükle karşılama vardır. İnce düşüncelere daldığı her halinden belliydi.
Bir ilgi veya benzetme sonucu gerçek anlamından başka anlamda kullanılan sözlere veya kavramlara Türkçe eğretileme; Arapça mecaz, istiare; Fransızca trope denir.
İşte “kol” kelimesinin bu ikinci cümledeki anlamına “kol” kelimesinin mecaz anlamı denebilir. Fakat “Kapının kolu kırıldı.” cümlesin- de “kulp”, “elcek” anlamındadır ve bir kavrama ad olmak için mecazlaşmış- tır.
