Romalılar zamanında Çeşme yöresi CYSUS adını almış, Roma İmparatorluğu ikiye bölününce Bizans topraklarında kalan ERİTRE önemini kaybetmiş, özellikle puta ve çok tanrılı dinlere olan inancın güçlendiği dönemde kentteki antik yapıların çoğu yakılıp yıkılmıştır.
KALEDE BİR MÜZE
Çeşme ile Sakız Adası arasında deniz ticaretinin güvenliği için ilk olarak 15. yüzyılda Cenevizliler tarafından inşa edildiğine dair izler taşıyan Çeşme Kalesi, Sultan II. Beyazıt zamanında, 1508-1509 yıllarında yapılan ilaveler ve onarımlarla büyütülmüştür, Osmanlı Kalesi olmuştur.
Tarihî çeşmeler
Mahalle dokusunun oluşumunda ve gelişiminde çeşmeler belirleyici unsurlardan birisidir. Çoğunlukla düz kenar ve saçak silmeleriyle kuşatılan çeşme cepheleri, sâde görünümlü, düz-masif tasarımlara sahiptir. Sokak çeşmeleri tek, iki ve üç cepheli tasarımlar sergilerler.
Çeşme'nin bugünkü adını denizcilerin su temin ettikleri “çeşme”lerden aldığı sanılmaktadır.Ortaçağda Bizans İmparatorluğu'na bağlı olan ERYTHRAI ve Çeşme yöresi ilk olarak ÇAKA BEY zamanında TÜRKLERİN eline geçmiştir (MS 1081).
Çeşme İzmir'in 94 km. batısında, kendi adını taşıyan yarımadanın en ucunda kurulmuştur. Gemiciler tarafından küçük liman diye adlandırılmıştır. Fakat Çeşme ve civarında kaynak suları bol olduğundan ve zamanla çoğalan ve buz gibi suların aktığı çeşmelerinden dolayı da yöreye Çeşme denilmiştir.
Çeşme Deniz Muharebesi, 5-7 Temmuz 1770 tarihleri arasında Rus donanması ve Osmanlı Donanması arasında Çeşme Körfezi açıklarında yapılmıştır. 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı'nın bir parçası olan bu çatışmanın sonucunda Osmanlı Donanması Ruslar tarafından tamamen yok edilmiştir. Osmanlı donanması tamamen yakıldı.
Günümüzde, Çeşme Kalesi arkeolojik eser teşhir salonlarında, Erythrai (Ildırı) Antik Kenti ile Çeşme Bağlararası Tunç Çağı Yerleşim Yeri kazılarından çıkan eserlerle birlikte değişik dönemlere ait figürinler, kandiller, cam kaplar, heykeller ve sikkeler de sergilenmektedir.
17. yüzyılda yapılan deniz savaşlarında tahrip olan ve 18. yüzyılda restore edilen Çeşme Kalesi'nin yapım kitabesi günümüze kadar ulaşabilmiştir. Restore edilen kalenin içinde Çeşme Arkeoloji Müzesi yer almaktadır.
Çeşme ilçesi, İzmir İlinin batısında yer alır. Doğudan Urla, kuzeyden Karaburun, batı ve güneyden Ege Denizi ile çevrilidir. Deniz seviyesinden yüksekliği 5 metredir. Yüzölçümü257 km² dir.
Farsça çaşme چشمه “göz gibi olan şey, pınar, göze” sözcüğünden alıntıdır. Bu sözcük Orta Farsça aynı anlama gelen çaşmag sözcüğünden evrilmiştir. Bu sözcük Orta Farsça çaşm “göz” sözcüğünden +a ekiyle türetilmiştir.
