Sözlükte gerçek, doğru, sabit, esas ve mahiyet gibi anlamlara gelen hakikat, felsefede, mantıkta, kelâm ve lisan ilimlerinde farklı anlamlarda kullanılır. Seyyid Şerîf Cürcânî (ö. 1413), hakikatı kesinlikle sabit olan şey şeklinde tanımlar.
Hakikat, zahirin ardındaki örtülü ve gizli mana, dinî hayatın en yüksek seviyede yaşanarak ilâhî sırlara aşina olunmasıdır. Marifet ise, düşünce ve himmetle, vicdan ve iç tefahhusla elde edilen hususî bir bilgidir.
Felsefe Sözlüğü eserinde “gerçek” kavramını bilinçten bağımsız, somut ve nesnel olarak var olan şeklinde açıklarken “hakikat” kavramını ise gerçeğin bilinçteki yansısı şeklinde tanımlar.
Hakikat, gerçeğin kendisi değil, yansımasıdır ve düşünce ile nesnesi arasındaki uygunluğu dile getirir. Hakikat ile doğruluk ise birbirine bağımlı fakat aynı şeyler değildir. Doğruluk mantık kurallarına hakikat ise nesnel gerçekliği dile getirir.
Tasavvufta hakikat terimi “zâhirin ardındaki örtülü ve gizli mâna, dinî hayatın en yüksek seviyede yaşanarak ilâhî sırlara âşina olunması” gibi anlamlar ifade eder.
Gerçek veya hakikat, felsefi bir kavram olarak, genel anlamda, düşüncede var olan şeylere karşıt anlamda var olan, düşünülmüşün dışında olan anlamındadır.
Kelimelerin sırları içinde hakikat, doğru olan; akla, mantığa ve düşünmenin yasalarına uygun/uyumlu olandır.
Çünkü zihnimiz zaman, deneyim ve çevreyle değişkendir. Bir olguya ait bilgiye ulaşmak, onu tanımlamak, anlama çabası -öğrenmek- olarak görülebilir. Ancak hakikat, kendisine ait bilgiye ulaşılabilecek ve bu yolla anlaşılabilecek bir olgu - değer - şey değildir.
Hakikat kapısının makamları “Alçakgönüllü olmak, kimsenin ayıbını görmemek, yapabileceğin hiçbir iyiliği esirgememek, Allah'ın her yarattığını sevmek, tüm insanları bir görmek, birliğe yönelmek ve yöneltmek, gerçeği gizlememek, manayı bilmek, Tanrısal sırrı öğrenmek, Tanrısal varlığa ulaşmak”tır.
Platon, hakikat kavramının “iyi ideası”ndan kaynaklandığını savunur (Devlet, 517c). Bu açıdan idealar dünyasında var olan bir olgu olan hakikate, gerçek dünyada yalnızca aynı tanrısal özellikleri taşıması şartıyla ulaşmak mümkündür.
